როგორ მუშაობს დაშიფვრა და რატომ უნდა შეიცვალოს 2035 წლამდე

დაშიფვრას ჩვეულებრივ ისე ხსნიან, თითქოს მისი საქმე დამალვა იყოს. სინამდვილეში მთავარი სირთულე სხვაა. ორი უცნობი საერთო გასაღებზე უნდა შეთანხმდეს. საიდუმლო არხი მათ შორის არ არის, ყველა სიტყვას კი, რომელსაც ერთმანეთს ეუბნებიან, მესამე პირი იწერს. 1976 წელს ამ ამოცანის პასუხი გამოჩნდა. პასუხი არითმეტიკას ეყრდნობა: ერთი მიმართულებით ანგარიში იაფია, უკან დაბრუნება კი — ძალიან ძვირი. კვანტური კომპიუტერი სწორი ალგორითმით ამ ძვირ მიმართულებას გააიაფებს. ამიტომ 2026 წლის 27 ოქტომბრიდან ინტერნეტის თითქმის ყველა კავშირის მათემატიკას ოფიციალური ვადა გაუწერეს.

არითმეტიკული ბოქლომი

ორი 135-ციფრიანი მარტივი რიცხვის გასამრავლებლად ლაპტოპს ერთი წამიც არ სჭირდება. უკანა გზა სხვა ამბავია: იმავე ნამრავლიდან ამ ორი რიცხვის აღდგენა სწრაფად არავინ იცის. ამ აღდგენას მამრავლებად დაშლა ჰქვია. საჯარო გასაღების კრიპტოგრაფია ზუსტად ამ სხვაობაზე დგას. ნამრავლს აქვეყნებ, მარტივ რიცხვებს კი იტოვებ. ბოქლომი სწორედ ეს არის.

რამდენად დიდია ეს სხვაობა? 2026 წლის 19 სექტემბერს სტივენ ვაისმა გამოაქვეყნა RSA-896-ის ორი მამრავლი. ეს 270-ციფრიანი, 896-ბიტიანი რიცხვია და RSA-ს ძველ კონკურსში იყო შეტანილი. დღემდე ის ყველაზე დიდი რიცხვია, რომელიც საჯაროდ დაშალეს. ამას 2 048-მდე H100 GPU და ათ დღეზე ოდნავ მეტი დასჭირდა. ვაისი პირდაპირ წერს: ეს შედეგი „არ ეხება დღეს გამოყენებული RSA-2048 გასაღებების უსაფრთხოებას“. ექვსი წლით ადრე რეკორდი RSA-250 იყო — 250 ციფრი, 2020 წლის 28 თებერვალი. ოცი ციფრი ექვს წელიწადში: ასე მიიწევენ ჩვეულებრივი კომპიუტერები.

უიტფილდ დიფიმ და მარტინ ჰელმანმა 1976 წლის ნოემბრის სტატია ასე დაიწყეს: „დღეს ჩვენ კრიპტოგრაფიაში რევოლუციის პირას ვდგავართ“. მათ ორი რამ სურდათ: გასაღები საიდუმლო არხის გარეშე და ხელმოწერა, რომელიც ქაღალდზე დასმულის ტოლფასი იქნებოდა. ეს ორი ამოცანა დღესაც იგივეა. საფრთხე კი მხოლოდ ერთს ემუქრება.

ორი ამოცანა, საფრთხე მხოლოდ ერთში

თანამედროვე კავშირში ამ ორ ამოცანას სხვადასხვა გასაღები ასრულებს. გასაღების შეთანხმება სესიის გასაღებს ქმნის: ის ერთ საუბარს იცავს და მერე ქრება. ვინაობის დადასტურება (ავთენტიფიკაცია) კი სერტიფიკატში ჩადებულ, დიდხანს მოქმედ გასაღებს იყენებს, რომ სერვერმა თავისი ვინაობა დაამტკიცოს. პირველი საიდუმლოებას იცავს, მეორე — ვინაობას ადასტურებს.

ეს განსხვავება ერთი საფრთხის გამო არის მნიშვნელოვანი. დაშიფრული ტრაფიკი დღესვე შეიძლება ჩაწერონ და მერე, როცა შესაძლებლობა მიეცემა, გაშიფრონ. ვისაც საკმარისი საცავი აქვს, ჩაიწერს და შეინახავს — მანამ, სანამ არ გამოჩნდება მანქანა, რომელიც ამ შიფრს გახსნის. ყველაფერი, რაც დიდხანს ინარჩუნებს ფასს — სამედიცინო ჩანაწერი, სახელმწიფო საიდუმლო, შენი 2026 წლის საბანკო ამონაწერი — უკვე დღეს დაუცველია. ისიც იმ კომპიუტერის წინაშე, რომელიც ჯერ არ არსებობს.

ხელმოწერა სხვაგვარად მუშაობს. ყალბი სერტიფიკატი მხოლოდ კავშირის დამყარების წამში გამოდგება. ამიტომ ვინაობის დადასტურება უსაფრთხოა, თუ ალგორითმი იმ წამს მდგრადია, როცა მას იყენებენ. NIST ამას წერს, მერე კი ხსნის, რატომ არ უნდა დავმშვიდდეთ: ვინაობის დადასტურებაზე გადასვლას მეტი დრო სჭირდება. სერტიფიკატს ადამიანები გამოსცემენ, ყიდულობენ და აყენებენ, და ბევრმა ადამიანმა რიგრიგობით უნდა იმოქმედოს.

NIST მარტივ წესს გვთავაზობს — მოსკას თეორემას. დაითვალე, რამდენ წელს უნდა დარჩეს შენი მონაცემი საიდუმლოდ. მერე დაითვალე, რამდენი წელი დასჭირდება გადასვლას. ეს ორი რიცხვი შეკრიბე. თუ ჯამი მეტია, ვიდრე ძლიერი კვანტური კომპიუტერის გამოჩენამდე დარჩენილი წლები, უკვე დაგვიანებულია.

რას ცვლის კვანტური ალგორითმი

პიტერ შორის 1994 წლის ალგორითმი უბრალოდ სწრაფი ძებნა არ არის. ეს სხვა მეთოდია: კვანტური ალგორითმი, რომელიც ფუნქციის პერიოდს პოულობს. ამით მამრავლებად დაშლა და დისკრეტული ლოგარითმი — მეორე ამოცანა, რომელზეც დღევანდელი დაშიფვრა დგას — მოსახერხებელ ამოცანებად იქცევა: საჭირო დრო რიცხვის სიგრძესთან ერთად ნელა იზრდება და არა ხტომით. დღევანდელი საჯარო გასაღების კრიპტოგრაფიის ორივე ბურჯი — RSA-ს დაშლა და ელიფსურ მრუდებზე დისკრეტული ლოგარითმი — ერთსა და იმავე ხრიკს ვერ უძლებს. ანუ ეს ორი ფსონი დამოუკიდებელი არც ყოფილა.

სიმეტრიული დაშიფვრა კი რჩება. ეს ის შიფრებია, რომლებიც თვითონ შეტყობინებას ურევენ, როცა გასაღები უკვე შეთანხმებულია. აქ საუკეთესო კვანტური შეტევა გროვერის ალგორითმია: გასაღების მოსაძებნად მას იმდენი ნაბიჯი სჭირდება, რამდენიც ჩვეულებრივი ნაბიჯების კვადრატული ფესვია. ეს ასატანია — გაორმაგე გასაღების სიგრძე და ისევ იმდენივე დაცვა გაქვს, რამდენიც ადრე. NIST წერს, რომ გროვერი AES-ის გარღვევაში „მცირე ან არანაირ უპირატესობას“ იძლევა და რომ „AES 128 ათწლეულების მანძილზე უსაფრთხო დარჩება“.

ანუ საფრთხე ყველაფერს არ ემუქრება — ის ზუსტად ერთ ადგილას არის. ის კავშირის დამყარებას არღვევს, შიფრს კი — არა.

სად არის დღეს ტექნიკა

ასეთი მანქანა არავის აქვს აშენებული. სასარგებლო კითხვა სხვაა: რა დასჭირდება მის ასაშენებლად? დღევანდელი საუკეთესო პასუხი კრეიგ გიდნის 2025 წლის მაისის სტატიაშია. RSA-2048 გასაღების დასაშლელად მილიონზე ნაკლები ხმაურიანი — ხარვეზებით მომუშავე — კუბიტი და ერთ კვირაზე ნაკლები დრო დასჭირდება. შეფასება ორ დაშვებას ეყრდნობა: ყოველ ოპერაციაზე 0,1 პროცენტი შეცდომა და შეცდომების გამოსწორების ერთი ციკლი ერთ მიკროწამში. მთავარი ის არის, რამდენად სწრაფად შეიცვალა ეს რიცხვი: იმავე დაშვებებით გიდნის 2019 წლის შეფასება ოცი მილიონი კუბიტი იყო.

ახლა ვნახოთ, რა ტექნიკა არსებობს დღეს. Google-მა ჩიპი Willow 2024 წლის 9 დეკემბერს წარადგინა. მას 105 ფიზიკური კუბიტი აქვს. მისი შედეგი გამოთვლა არ იყო, არამედ ნაბიჯი შეცდომების გამოსწორებაში: ეს პირველი ჩიპია, რომელმაც ეს ზღვარი გადალახა — აქედან კუბიტების დამატება შედეგს აუმჯობესებს და აღარ აფუჭებს. 105 და მილიონი ერთმანეთისგან დაახლოებით ათი ათასჯერ განსხვავდება.

რა ჩაენაცვლება და რა ღირს

NIST-ის ღია კონკურსი რვა წელი გაგრძელდა; 25 ქვეყნიდან მიღებული 82 ალგორითმი შეაფასეს. პირველი სამი სტანდარტი 2024 წლის 13 აგვისტოს გამოქვეყნდა: FIPS 203 (ML-KEM, გასაღების შეთანხმებისთვის), FIPS 204 (ML-DSA, ხელმოწერებისთვის) და FIPS 205 (SLH-DSA, სათადარიგო ხელმოწერა სულ სხვა მათემატიკაზე — იმ შემთხვევისთვის, თუ პირველი გზა ხარვეზიანი აღმოჩნდება).

ახალი სქემები სხვა რთულ ამოცანას ეყრდნობა. აქ მარტივ რიცხვებს არ მალავენ. მალავენ მცირე ხმაურს — შემთხვევით პატარა რიცხვებს, რომლებსაც განტოლებების სისტემას უმატებენ. ამ სქემებს მესერზე აგებულს უწოდებენ. საიდუმლოს აღდგენა ნიშნავს ამ ხმაურის პოვნას, ამის სწრაფი კვანტური გზა კი ჯერ არავინ იცის.

ფასს ბაიტებით იხდი. ML-KEM-768-ის გასაღები 1 184 ბაიტია, მისი დაშიფრული ტექსტი — 1 088. შესადარებლად, X25519-ის საჯარო გასაღები 32 ბაიტია. ML-DSA-65-ის ხელმოწერა 3 309 ბაიტია, RSA-2048-ის კი 256. ეს დამატებითი კილობაიტები ყოველ კავშირსა და ყოველ სერტიფიკატს თან დაჰყვება. ამიტომ გადასვლა ყველაზე ნელია სწორედ იქ, სადაც ადგილი ისედაც ცოტაა.

თარიღები

გრაფიკს NIST-ის დოკუმენტი IR 8547 ადგენს, რომელიც საბოლოო სახით 2026 წლის 27 ოქტომბერს გამოქვეყნდა. NIST-ის სტანდარტებში არის ყველა ის საჯარო გასაღების ალგორითმი, რომელსაც კვანტური კომპიუტერი გაარღვევს — RSA, ECDSA და EdDSA ხელმოწერები, დიფი-ჰელმანი, RSA-ს გასაღების შეთანხმება. ყველა მათგანი 2030 წლის შემდეგ აღარ იქნება რეკომენდებული, 2035 წლის შემდეგ კი აიკრძალება.

აშშ-ის სახელმწიფო სისტემებისთვის ვადები უფრო მკაცრია. 2026 წლის 22 ივნისს ხელმოწერილი ბრძანება 14412 მოითხოვს, რომ ყველაზე მნიშვნელოვანმა ფედერალურმა სისტემებმა გასაღების შეთანხმება ახალ ალგორითმებზე 2030 წლის 31 დეკემბრამდე გადაიყვანონ, ხელმოწერები კი — 2031 წლის 31 დეკემბრამდე. უწყებებს TLS 1.3-ის მხარდაჭერაც 2030 წლის 2 იანვრამდე მოეთხოვება; ეს ოქმი 2018 წელს გამოქვეყნდა.

რა შეიცვალა უკვე

უფრო მეტი, ვიდრე ბევრს ჰგონია. Cloudflare-მა 2026 წლის 7 აპრილს განაცხადა, რომ მის ქსელში შემოსული ცოცხალი მომხმარებლების ტრაფიკის 65 პროცენტზე მეტი უკვე კვანტურად მდგრადად იშიფრება. სრული გადასვლის თარიღად 2029 წელი დაასახელა — ვინაობის დადასტურების ჩათვლით. Signal 2023 წლის 19 სექტემბრიდან იყენებს PQXDH-ს: X25519-ს და CRYSTALS-Kyber-ს ერთად, რომ თავდამსხმელს ორივეს გარღვევა მოუწიოს.

ასეთი წყვილი ახლა სტანდარტული სქემაა. დღეს გავრცელებული ვარიანტი X25519MLKEM768-ია. ძველი ელიფსური მრუდი და ახალი, მესერზე აგებული ალგორითმი გვერდიგვერდ მუშაობს, შედეგებს კი ერთმანეთში ურევენ. სესია დაცულია მანამ, სანამ ორივე ნახევარი ერთად არ გატყდება.

გავზომე რვა ქართული საიტი

თეორია ადვილია, ამიტომ პრაქტიკაში შევამოწმე. 2026 წლის 12 ნოემბერს რვა ქართული საიტი ბრაუზერში გავხსენი და წავიკითხე, რა სქემაზე შეთანხმდა კავშირი: gov.ge, my.gov.ge, rs.ge, nbg.gov.ge, tbcbank.ge, bankofgeorgia.ge, libertybank.ge და parliament.ge. რვავემ TLS 1.3 და X25519MLKEM768 აირჩია. ანუ ის ნახევარი, რომელსაც „დღეს შეაგროვე, მოგვიანებით გაშიფრე“ ემუქრება, უკვე კვანტურად მდგრადია.

მერე სერტიფიკატები ვნახე. ყველა საიტი RSA-ს იყენებს, 2048 ბიტით. ზუსტად ის ალგორითმი, რომელიც 2030 წლის შემდეგ აღარ იქნება რეკომენდებული და 2035 წლის შემდეგ აიკრძალება.

ეს ორად გაყოფა ზუსტად აჩვენებს, სად არის გადასვლა დღეს — საქართველოშიც და თითქმის ყველგან. გასაღების შეთანხმება თავისით განახლდა, რადგან ის ბრაუზერებსა და ჰოსტინგის პლატფორმებშია ჩაშენებული, ისინი კი ნებართვას არ ითხოვენ. თბილისში არავის არაფერი გადაუწყვეტია. სერტიფიკატი სხვა რამეა: მას კონკრეტული ადამიანები ყიდულობენ, გამოსცემენ და აახლებენ. ის არ შეიცვლება, სანამ ერთი მათგანი არ შეცვლის.

ნახევარი, რომელიც უფასოდ მოვიდა, დასრულებულია. ნახევარს, რომელსაც ვინმემ ხელი უნდა მოაწეროს, ცხრა წელი დარჩა.